Ιστορία

Ανθρώπινη παρουσία στο νομό κατά τη νεολιθική περίοδο (6000-2600 π.Χ.) βεβαιώνεται από τις αρχαιολογικές μαρτυρίες στα σπήλαια του Ιδαίου Άντρου στον Ψηλορείτη, του Γερανίου στα δυτικά της πόλης του Ρεθύμνου και των Ελενών στο Αμάρι. Για τα μινωικά χρόνια (2600-1100) τα αρχαιολογικά δεδομένα πληθαίνουν μία και η ανθρώπινη δραστηριότητα βεβαιώνεται συχνότερα τόσο στα σπήλαια όσο και σε μία σειρά οικιστικών εγκαταστάσεων που καλύπτουν όλη την έκταση του νομού και όλες τις φάσεις της μινωικής εποχής. Πρωτομινωικών χρόνων (2600-2000 π.Χ.) είναι το σπήλαιο Σεντόνη στα Ζωνιανά Μυλοποτάμου, οι θέσεις στο Χαμαλεύρι Ρεθύμνου, στο Αποδούλου Αμαρίου και στο Πυργί της Ελεύθερνας Μυλοποτάμου. Η ανακτορική εγκατάσταση Μοναστηρακίου Αμαρίου, ο οικισμός στους Πέρα Γαληνούς Μυλοποτάμου, ο οικισμός Σταυρωμένου Ρεθύμνου και τα σπήλαια Μελιδονίου και Πατσού τοποθετούνται στα Μεσομινωικά χρόνια (2000-1600 π.Χ.). Τέλος το νεκροταφείο των Αρμένων, ο οικισμός στη Ζώμινθο Ανωγείων και ο λατρευτικός χώρος στη Φανταξοσπηλιάρα του Πρίνου χρονολογούνται στα Υστερομινωικά χρόνια (1600-1100 π.Χ.). Στα γεωμετρικά και τα δαιδαλικά χρόνια (1100-620 π.Χ.) ακμάζουν σημαντικές πόλεις όπως η Ελεύθερνα και η Αξός (Όαξος) Μυλοποτάμου, ενώ σύγχρονος οικισμός υπήρχε στο Βρύσινα, στο οροπέδιο Ονυθέ. Οι ίδιες περιοχές συνεχίζουν την ανάπτυξή τους και στα αρχαϊκά χρόνια (620-500 π.Χ.) προσφέροντας έργα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας.

3500 π.Χ. Τελευταία νεολιθικά χρόνια. Ειδώλιο από το Σπήλαιο Γερανίου 2800 π.Χ. Μινωικά χρόνια. Ιθμοπυξίδα από το Παγκαλοχώρι 1000 π.Χ. Γεωμετρικά, Αρχαϊκά, Κλασικά, Ελληνιστικά χρόνια. Περικεφαλαία από την Αξό 67 π.Χ. Ρωμαϊκά χρόνια. Ρωμαϊκό σύμπλεγμα Διονύσου-Σατύρου 400 μ.Χ. Βυζαντινά χρόνια. Μωσαϊκό από την Ελεύθερνα 1200 μ.Χ. Βενετοκρατία 1669 μ.Χ. Λεπτομέρεια από θύρωμα της οδού Κλειδή.

Στα κλασικά (500-330 π.Χ.) και τα ελληνιστικά χρόνια (330-67 π.Χ.) θα πρέπει να άκμασε η αρχαία Ρίθυμνα, στη θέση του σημερινού Ρεθύμνου, όπως μαρτυρείται από μεταγενέστερες πηγές, ενώ οι άλλες μεγάλες πόλεις του νομού, η Ελεύθερνα, η Αξός, η Λάππα και η Σίβρυτος δε σταματούν να υπάρχουν τόσο κατά τα ελληνιστικά χρόνια όσο και κατά την ελληνορωμαϊκή περίοδο (67 π.Χ.-323 μ.Χ.).

Κατά την πρώτη βυζαντινή περίοδο (330-824), με τη μεταφορά της πρωτεύουσας του Ρωμαϊκού κράτους στο Βυζάντιο και την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης το 330 μ.Χ., η Κρήτη περιήλθε στο Ανατολικό ρωμαϊκό κράτος και αποτέλεσε ξεχωριστή επαρχία με διοικητή Βυζαντινό στρατηγό. Από εκεί και στο εξής άρχισε να εξαπλώνεται στο νησί ο χριστιανισμός και τον 8ο αι. μ. Χ η επισκοπή της Κρήτης περιήλθε στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Κατά τα παλαιοχριστιανικά και πρωτοβυζαντινά χρόνια ανεγέρθηκαν στο νησί πολλοί ναοί, αρκετούς από τους οποίους έχει φέρει στο φως η αρχαιολογική έρευνα.

Από το 824 μ.Χ. έως το 961 μ.Χ. επικρατεί Αραβοκρατία στο νησί γεγονός που στο Ρέθυμνο επιβεβαιώνεται από ελάχιστες μαρτυρίες ανάμεσα στις οποίες και ορισμένα αραβικά νομίσματα που βρέθηκαν στο χωριό Γιαννούδη.

Στη δεύτερη Βυζαντινή περίοδο (961-1210) πραγματοποιείται η πρώτη οχύρωση της πόλης τους Ρεθύμνου και από το 1211 ξεκινά η μακρά και πολύ ενδιαφέρουσα περίοδος της Βενετοκρατίας τα σημάδια της οποίας σε όλα τα επίπεδα ανιχνεύονται άριστα στην περιοχή της πόλης του Ρεθύμνου. Ο πειρατής Μπαρμπαρόσσα λεηλάτησε τον Αποκόρωνα, τα περίχωρα των Χανίων, το Ρέθυμνο και τη Σητεία και έτσι αποφασίστηκε η κατασκευή φρουρίου πάνω στο λόφο του Παλαιοκάστρου. μέσα στο οποίο σχεδίαζαν να χτίσουν και τα σπίτια της πόλης. Έτσι το τρίτο τέταρτο του 16ου αι., ο χαρακτήρας της πόλης άρχισε να γίνεται αναγεννησιακός σύμφωνα με τα βενετσιάνικα πρότυπα. Στη φάση αυτή εντάσσεται η ανέγερση πολυτελών δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων και η πόλη αποκτά, όπως και η Βενετία, κεντρική πλατεία (piazza), Λέσχη Ευγενών (Loggia), κρήνες όπως η Rimondi, μέγάλο ηλιακό ρολόϊ, κεντρική οδό και μικρές παρακαμπτήριες που οδηγούσαν στους ναούς, τα μοναστήρια, τα αρχοντικά και τις απλές κατοικίες. Τα περισσότερα από τα λαμπρά αυτά οικοδομήματα με τα ποικίλα θυρώματα, άλλοτε απλά και άλλοτε εξαιρετικά μνημειακά στέκουν ακόμα και σήμερα μάρτυρες της λαμπρής αυτής φάσης της ρεθεμνιώτικης ιστορίας.

Το 1645 αποβιβάστηκαν τα πρώτα τουρκικά στρατεύματα στα Χανιά και αμέσως άρχισε η πολιορκία της πόλης που μετά από δύο μήνες παραδόθηκε. Η Φορτέτζα του Ρεθύμνου παραδόθηκε στους Τούρκους στις 13 Νοεμβρίου 1646.

Ο κορυφαίος αγώνας δόθηκε με την Μεγάλη Κρητική Επανάσταση που κράτησε από το 1866 έως το 1869 με σημαντικότερο γεγονός το Ολοκαύτωμα του Αρκαδιού. Ακόμα και μετά το συγκλονιστικό αυτό γεγονός και το ύψιστο αγώνα για ελευθερία η Κρήτη εξακολουθούσε να παραμένει κάτω από την Τούρκικη κυριαρχία με τις ίδιες συνθήκες γεγονός που οδήγησε σε νέα επανάσταση, αυτήν του 1878 με την οποία εξασφαλίστηκαν αρκετά θρησκευτικά και πολιτικά προνόμια με κυριότερο το ότι μπορούσε ο Γενικός Διοικητής Κρήτης να είναι Κρητικός.

Το 1897 ήταν η τελευταία χρονιά τουρκικής κατοχής της Κρήτης. Το 1898 εγκαταστάθηκαν Ρώσοι στρατιώτες στο νησί και στις 9 Δεκεμβρίου ο πρίγκιπας Γεώργιος ήρθε στα Χανιά ως ύπατος Αρμοστής. Η Την ίδια χρονιά ξεκίνησε η οργάνωση της Κρήτης ως αυτόνομης πολιτείας με δικό της Σύνταγμα και δική της Κυβέρνηση ως την 1η Δεκεμβρίου 1913 οπότε και έγινε η ένωση της Κρήτης με την υπόλοιπη Ελλάδα.

Ο δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος θα αποτελέσει ίσως την κυριότερη αιτία οπισθοδρόμησης και μαρασμού σε όλα τα επίπεδα. Η πτώση των Γερμανών αλεξιπτωτιστών και ο βομβαρδισμός του Ρεθύμνου το Μάιο του 1941 ήταν η αρχή για μια σειρά από πολύνεκρες μάχες. Οι αφόρητες συνθήκες ζωής και η καταπίεση του κατακτητή από το 1941 έως το 1944 οδήγησαν στην ανάπτυξη και στο Ρέθυμνο ισχυρού αντιστασιακού μετώπου που έδρασε ενεργά σε πολλά σημεία του νομού.

Μυθολογία

Η λατρεία του Ήλιου και της Σελήνης που ήταν πολύ διαδεδομένη στην Κρήτη έγινε η αιτία για να πλαστούν μύθοι όπως του Μίνωα και της Πασιφάης, του Δία και της Ευρώπης, του Τάλου, του Δαίδαλου, του Μινώταυρου, του Λαβύρινθου, της Αριάδνης και της Δίκτυννας ή Βριτόμαρτης. Από την άλλη η ισχύς και η δύναμη του μινωικού κόσμου που είχε καταφέρει να επεκταθεί στις Κυκλάδες και στα παράλια της Ανατολικής Μεσογείου οδήγησαν στη διαμόρφωση μύθων, όπως του Ραδάμανθυ, του Σαρπηδόνα, του Δευκαλίωνα, του Ιδομενέα, του Μίλητου και άλλων απογόνων του Μίνωα. Στο νομό Ρεθύμνου δύο είναι οι βασικές περιοχές που συνδέονται με την κρητική μυθολογία: το Ιδαίον Άντρον στον Ψηλορείτη και τα Ταλαία Όρη, το σημερινό βουνό Κουλούκουνας στα ΒΑ του νομού.

Στο ιερό σπήλαιο της Ίδης, που έμελλε να γίνει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα λατρείας του αρχαίου κόσμου, γεννήθηκε και ανατράφηκε ο ισχυρότερος θεός, ο Δίας. Σύμφωνα με το μύθο, ο βασιλιάς του Ουρανού Κρόνος, ο πατέρας του Δία, "κατάπινε" τα παιδιά του, επειδή φοβόταν ότι κάποιο από αυτά θα γινόταν ισχυρότερο από τον ίδιο και θα του έπαιρνε την εξουσία. Η γυναίκα του η Ρέα που ήταν απαρηγόρητη γι΄αυτή συμπεριφορά του άντρα της που ήδη είχε φάει 5 παιδιά της, αποφάσισε να τον ξεγελάσει για να γλιτώσει τη ζωή του τελευταίου της παιδιού, του Δία. Έτσι, όταν γέννησε, τύλιξε μία πέτρα σε σπάργανα και την έδωσε στον άντρα της, που νομίζοντας ότι ήταν μωρό, την κατάπιε. Έπειτα έκρυψε το μωρό μέσα στο σπήλαιο της Ίδης και για να μην ακούσει ο Κρόνος τα κλάματα του, οι μυθικοί Δαίμονες της Κρήτης, οι Κουρήτες χόρευαν χτυπώντας δυνατά τις χάλκινες ασπίδες τους. Η τροφή του βρέφους εξασφαλίστηκε από το γάλα της αίγας Αμάλθειας που όσο το θήλαζε παραφύλαγε το σπήλαιο ένας χρυσός σκύλος. Όταν ο Δίας μεγάλωσε για να γίνει βασιλιάς, είχε προηγουμένως νικήσει τον πατέρα του, τον Κρόνο, από τον οποίο πήρε την εξουσία, αναγκάζοντάς τον μάλιστα να βγάλει από τα σωθικά του τα πέντε παιδιά που είχε καταπιεί.